اهمیت بسترهای گفتمانی

منظور من از نقد گفتمان حقوق بشر دور انداختن آن نبود. بلکه بر عکس تامل بر قابلیت هایش است. رویکرد غالب این است که فکر کنیم چون نیات خیری داریم و آدمهای خوبی هم بوده ایم و آزارمان به مورچه هم نرسیده پس می دانیم معنای این گفتمان چیست و قابلیت های مثبتش هم چیست وفقط باید سعی کنیم دیگران را وادار به پیروی از آن کنیم . ولی زندگی یک گفتمان همان زندگی شریف ولی محدود من و شما و یا اشخاص در گیر آن نیست. این همان تفکر قلم و امضایی است که در صحبتهای خیلی از فعالان حقوق بشر می بینیم از جمله شیرین عبادی یا عبدالفتاح سلطانی یا عبدالکریم لاهیجی( که آخری از جمله شرکت کنندگان کنفرانس سن حوزه هست). نهایت کار این فعالان به اینجا ختم می شود که چرا فلان مرجع قانون به امضای خودش تاسی نکرده و نقض حقوق کرده. از این منظر محدود،‌ گقتمان حقوقی محدود به مقام یا مرجع ذکر شده در نص صریح قانون است. حالا اگر دولت رعایت نکرد باید یقه سازمانهای بین المللی را گرفت.

یک رویکرد دیگر هم این است که ببینیم فراتر از حیطه قانون، چه ‌حیطه های دیگری برشکل گیری، اجرا یا عدم اجرای گفتمان حقوقی تاثیر می گذارند. مثلا قانون مجازات اسلامی فقط یک قانون نیست که به دست قانون گذار یا یک دولت خاص امضا شده باشد. بلکه این گفتمان حقوقی در بطن جریانهای تاریخی ، اجتماعی ، سیاسی، و حتی بین المللی به زندگی خود ادامه می دهد که خود همواره در حال تغییرند. بی توجهی به نیروهایی که در این گفتمان به ودیعه گذاشته شده و بستر در حال تغییری که در آن شکل گرفته باعث می شود که خیلی اوقات نقد سرسری حقوق بشری در حکم دامن زدن به مشکلات فعلی باشد و نه راه حل آن، درست مثل بازی با آتش. مثلا در نظر بگیرید قضیه حقوق هسته ای و ارتباطش با حقوق بشر را که در صحبت های عبادی و خیلی های دیگر هم می بینید. اینکه این دو قضیه چطور به هم گره خورده اند و ادا می شند( یا بقول استوارت هال Articulated) باعث می شود که کسی که در داخل ایران می خواهد با گفتمان حقوق بشر کار مثبتی بکند خیلی زود مجبور بشود نسبت به سیاست خارجی،‌توان نظامی، جبهه گیری در برابر حکومت و کلا مسایلی دیگری نظر بدهد که الزاما به نفع حقوق بشر در ایران نخواهد بود. به همین شکل شما می بینید که در خارج از ایران اکثر اوقات حقوق بشر در ایران در تقابل با حکومت ادا (آرتیکولیت) می شود که آنهم دلایل خاص خودش را دارد.

یا مثلا گفتمان اسلام. می بینیم که خامنه ای یا شاهرودی برداشت خاصی از رابطه حقوق بشر با اسلام و فقه شیعه دارند که الزاما با برداشت سکولار یکسان نیست و ممکن است برخلاق سلیقه من و شما باشد. این به آن معنی نیست که اصلا جای تغییر ندارد بلکه همانطور که شاهرودی یا بقیه توضیح می دهند تغییر مجازات اسلامی در بستر گفتمانی خاصی یا همان فقه امکان پذیر است. اما از طرف دیگر فقه در خلا وجود نداردبلکه خودش در ارتباط تنگاتنگ با شرایط اجتماعی مذهبی و سیاسی ایران است و به میل من و شما یا با تقابل قرار دادن آن با منشور سازمان ملل عوض نخواهد شد. مثلا در حال حاضرگفتمان حقوق بشر از نظر دولت ایران همان اندازه سیاسی یا امنیتی است که در خارج از ایران. پس اینکه برگزار کنندگان این کنفرانس ( در بیانیه اولیه شان) و کلا اکثر به اصطلاح فعالان حقوق بشر از همان اول می گویند که کار ما سیاسی نیست نشان از بی توجهی آنها به بستر هایی است که به گفتمان حقوق بشر قابلیت های فعلی اش را می دهند. گفتمان حقوق بشر هم سیاسی هست،‌ هم امنیتی هست،‌هم مذهبی هست ،هم اجتماعی هست و هم حقوقی. مهمتر اینکه این پدیده منحصر به ایران هم نیست و توسط من هم کشف نشده است (کسانیکه به شکل گیری گفتمان سکولاریسم و مذهب در غرب علاقه دارند کارهای طلال اسد و کسانیکه به گفتمان نژاد درغرب علاقه دارند کارهای استوارت هال را توصیه می کنم که دومی از پیشگامان نظریه تحلیل بسترهای گفتمانی است). حالا تمام صحبت من این است که اگر کسی می خواهد نسبت به قابلیت های گفتمان حقوق بشر در رابطه با مسیله خاصی مثلا تغییر قوانین مجازات اسلامی در ایران بیندیشد نمی تواند نسبت به شرایط تاریخی خاص حاکم بر این بستر های گفتمانی بی توجه بماند و مثل کبک سرش را در برف کند. همین قضیه درمورد گفتمان نژاد، فمینیسم،‌اصلاح گرایی ، بیماری روانی و غیره هم صادق است.